Asperger profiline sahip bireylerde dil gelişimi genellikle daha belirgin biçimde gecikmemiş olabilir. Ancak bu durum, bireyin sosyal ilişkilerde, esnek düşünmede, duygu ifadelerini anlamada ya da günlük yaşam uyumunda hiç zorlanmayacağı anlamına gelmez.

Asperger Sendromunun Belirtileri Nelerdir?

Asperger sendromu ile ilişkilendirilen belirtiler her bireyde aynı şekilde görülmeyebilir. Bazı bireylerde belirtiler erken çocukluk döneminde fark edilirken, bazılarında okul çağı, ergenlik ya da yetişkinlik döneminde sosyal beklentiler arttıkça daha belirgin hâle gelebilir.

Yaygın görülebilecek belirtiler şunlardır:

• Sosyal ilişkileri başlatmada veya sürdürmede güçlük yaşama
• Göz teması kurmada sınırlılık ya da farklılık
• Karşılıklı konuşma sırasında sıra alma, konu değiştirme veya karşıdakinin ilgisini fark etmede zorlanma
• Mecaz, ima, şaka, alay ya da beden dilini anlamada güçlük yaşama
• Belirli konulara yoğun ilgi duyma ve bu konular hakkında uzun süre konuşma
• Rutinlerin değişmesinden rahatsız olma
• Ses, ışık, koku, kıyafet dokusu veya kalabalık gibi uyaranlara karşı hassasiyet gösterme
• Duyguları ifade etmede ya da başkalarının duygularını anlamlandırmada zorlanma
• Sosyal ortamlarda kaygı yaşama
• Bazı alanlarda ayrıntılı düşünme, güçlü hafıza veya özel ilgi alanlarında yüksek bilgi düzeyi gösterme

Otizm spektrum bozukluğunda sosyal iletişim güçlükleri, sınırlı ilgi alanları, tekrarlayıcı davranışlar ve duyusal farklılıklar sık görülebilen özellikler arasında yer alır; ancak her bireyde tüm belirtilerin aynı yoğunlukta görülmesi beklenmez. 

Asperger Sendromu Ne Zaman Ortaya Çıkar?

Asperger sendromu doğuştan gelen ya da erken gelişim döneminde temelleri bulunan nörogelişimsel bir farklılık olarak değerlendirilebilir. Otizm spektrumuna ait belirtiler çoğu zaman erken çocukluk döneminde fark edilebilir. Ancak Asperger profiline sahip bazı çocuklarda dil gelişimi belirgin biçimde gecikmediği için durum daha geç fark edilebilir.

Bazı çocuklar okul öncesi dönemde sosyal oyunlara katılmada, akran ilişkilerinde ya da rutin değişikliklerine uyum sağlamada zorlanabilir. Bazı bireylerde ise belirtiler ilkokul, ortaokul, ergenlik veya yetişkinlik döneminde daha görünür hâle gelebilir. Özellikle arkadaşlık ilişkileri, grup çalışmaları, soyut sosyal kurallar ve bağımsız yaşam beklentileri arttıkça destek ihtiyacı daha belirgin olabilir. Otizm bazen 18 ay civarında ya da daha erken fark edilebilir; deneyimli uzmanlar tarafından 2 yaş civarında güvenilir tanı konulabilir, fakat bazı kişiler ergenlik ya da yetişkinliğe kadar tanı almayabilir. 

Asperger Sendromu Neden Ortaya Çıkar?

Asperger sendromunun tek bir nedene bağlı olarak ortaya çıktığını söylemek doğru değildir. Güncel bilgiler, otizm spektrum özelliklerinin genetik, biyolojik ve çevresel bazı etkenlerin karmaşık etkileşimiyle ilişkili olabileceğini göstermektedir. Bu durum, anne-baba tutumundan, çocuğun yetiştirilme biçiminden ya da tek başına çevresel bir olaydan kaynaklanıyor şeklinde açıklanmamalıdır.

Araştırmalar otizm spektrum bozukluğunun tek bir nedeni olmadığını; genetik yatkınlık, bazı biyolojik özellikler ve çevresel etkenlerin gelişim üzerinde etkili olabileceğini göstermektedir. Ayrıca Dünya Sağlık Örgütü, çocukluk çağı aşılarının otizme neden olduğuna dair nedensel bir bağlantı bulunmadığını yeniden vurgulamıştır. 

Asperger Sendromu İçin Risk Faktörleri Nelerdir?

Risk faktörleri: bir durumun ortaya çıkma olasılığını artırabilen etkenlerdir. Ancak bu etkenlerin bulunması, bireyde kesin olarak Asperger sendromu ya da otizm spektrum bozukluğu gelişeceği anlamına gelmez.

Otizm spektrum bozukluğu ile ilişkili olabilecek bazı risk faktörleri şunlardır:

• Ailede otizm spektrum bozukluğu tanısı olan bir kardeşin bulunması
• Bazı genetik veya kromozomal durumların varlığı
• Doğumda bazı komplikasyonların yaşanması
• Anne veya baba yaşının ileri olması
• Çok düşük doğum ağırlığı
• Prematüre doğum(gebeliğin 8. aydan önce gerçekleşen doğum) gebelik sürecinde bazı tıbbi risklerin bulunması

Otizm spektrum bozukluğu için kardeşte otizm bulunması, bazı genetik/kromozomal durumlar, doğum komplikasyonları ve ileri ebeveyn yaşı gibi etkenler riski artırabilir.

Asperger Sendromunda Tanı Nasıl Konulur?

Asperger sendromu ya da güncel adıyla otizm spektrum bozukluğu tanısı, tek bir testle veya kan tahliliyle konulmaz. Tanı sürecinde bireyin gelişim öyküsü, davranışları, sosyal iletişim becerileri, duyusal özellikleri ve günlük yaşam işlevselliği birlikte değerlendirilir.

Tanı sürecinde genellikle şu unsurlar dikkate alınır:

• Aileden gelişim öyküsü alınması
• Çocuğun ya da bireyin sosyal iletişim becerilerinin gözlenmesi
• Sınırlı ilgi alanları, rutin ihtiyacı ve tekrarlayıcı davranışların değerlendirilmesi
• Dil ve iletişim becerilerinin incelenmesi
• Bilişsel gelişim, uyumsal beceriler ve günlük yaşam becerilerinin değerlendirilmesi
• Gerektiğinde psikiyatri, çocuk nörolojisi, dil ve konuşma terapisi, özel eğitim ve ergoterapi(günlük yaşam becerilerini geliştirmeye yönelik terapi) gibi alanlardan uzman görüşü alınması önemlidir.

NIMH (Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü)’ne göre otizm tanısı davranış ve gelişimin değerlendirilmesiyle konulur; değerlendirme sürecinde tıbbi/nörolojik inceleme, bilişsel beceriler, dil becerileri, davranış gözlemi, aile görüşmesi ve günlük yaşam becerileri gibi alanlar ele alınabilir. 

Asperger Sendromu Olan Kişiye Nasıl Davranılmalıdır?

Asperger sendromu olan bireye yaklaşımda temel ilke, bireyi “düzeltilecek” biri olarak değil, farklı öğrenme ve iletişim özelliklerine sahip bir kişi olarak görmektir. Destekleyici, açık, saygılı ve öngörülebilir bir iletişim tarzı çoğu zaman daha sağlıklı sonuçlar verebilir.

Dikkat edilebilecek noktalar şunlardır:

• Açık, net ve somut ifadeler kullanılmalıdır.
• Alay, ima, mecaz ve dolaylı anlatımlar gerektiğinde açıklanmalıdır.
• Ani değişiklikler mümkün olduğunca önceden haber verilmelidir.
• Bireyin yoğun ilgi alanları küçümsenmemeli, uygun biçimde öğrenme sürecine dahil edilebilir.
• Duyusal hassasiyetler dikkate alınmalıdır.
• Sosyal beceriler doğrudan ve model olunarak öğretilebilir.
• Zorlandığı davranışlar “inat” ya da “saygısızlık” olarak hemen yorumlanmamalıdır.
• Bireyin güçlü yönleri fark edilmeli ve desteklenmelidir.
• Aşırı koruyucu ya da tamamen serbest bırakıcı tutumlardan kaçınılmalıdır.
• Gerektiğinde psikolojik destek, özel eğitim desteği veya sosyal beceri çalışmaları planlanabilir.

Asperger Sendromu ile Otizm Arasındaki Fark Nedir?

Asperger sendromu geçmişte otizmden ayrı bir tanı olarak kullanılmıştır. Genel olarak Asperger sendromu tanısı alan bireylerde dil gelişiminde belirgin gecikme olmaması ve bilişsel becerilerin çoğu zaman normal ya da normalin üzerinde olması ayırt edici özellikler arasında görülmüştür.

Ancak güncel tanı sistemlerinde Asperger sendromu ayrı bir tanı olarak kullanılmamaktadır. Bunun yerine bireyin özellikleri, otizm spektrum bozukluğu başlığı altında; destek ihtiyacı, sosyal iletişim becerileri, sınırlı ilgi alanları, duyusal özellikler ve günlük yaşam işlevselliği dikkate alınarak değerlendirilir.

Bu nedenle “Asperger otizmden tamamen farklıdır” demek yerine, “Asperger olarak adlandırılan profil, günümüzde otizm spektrumu içinde değerlendirilen bir görünüm olabilir” demek daha doğru olur.

Asperger Sendromuna Eşlik Eden Başka Rahatsızlıklar Var mı?

Asperger sendromu ya da otizm spektrum bozukluğu olan bireylerde bazı ek durumlar da görülebilir. Bu durumlar her bireyde bulunmaz; ancak değerlendirme sürecinde dikkate alınmaları önemlidir.

Eşlik edebilecek bazı durumlar şunlardır:

• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu
• Kaygı bozuklukları
• Depresif belirtiler
• Obsesif kompulsif özellikler(tekrarlayan düşünceleri azaltmak için yapılan zorlayıcı davranışlar)
• Uyku sorunları
• Duyusal işlemleme güçlükleri
• Öğrenme güçlükleri
• Dil ve konuşma güçlükleri
• Epilepsi
• Yeme, beslenme veya sindirim sistemiyle ilgili bazı güçlükler

Dünya Sağlık Örgütü, otizmli bireylerde epilepsi, depresyon, kaygı ve DEHB gibi eşlik eden durumların görülebileceğini belirtmektedir. CDC (Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri) otizmli ergen ve yetişkinlerde kaygı, depresyon ve DEHB gibi durumların daha sık görülebileceğini ifade etmektedir. 

Asperger Sendromu Olan Çocukların Ailelerine Öneriler

Aileler için en önemli nokta, çocuğun davranışlarını yalnızca “inat”, “şımarıklık” ya da “umursamazlık” olarak yorumlamadan önce onun iletişim, duyusal ve sosyal dünyasını anlamaya çalışmaktır.

Ailelere şu öneriler sunulabilir:

• Çocuğun güçlü yönleri ve ilgi alanları fark edilmelidir.
• Günlük yaşamda rutinler ve görsel destekler kullanılabilir.
• Değişiklikler önceden açıklanmalıdır.
• Sosyal kurallar açık ve somut şekilde öğretilmelidir.
• Akran ilişkileri desteklenmeli, ancak çocuk zorla sosyal ortamlara itilmemelidir.
• Duyusal hassasiyetler dikkate alınmalıdır.
• Okul, aile ve uzman iş birliği düzenli sürdürülmelidir.
• Çocuğun yaşına uygun bağımsız yaşam becerileri desteklenmelidir.
• Gerektiğinde özel eğitim, psikolojik danışmanlık, ergoterapi(günlük yaşam becerilerini geliştirmeye yönelik terapi) veya dil ve konuşma desteği alınabilir.
• Aileler yalnız olmadıklarını bilmeli ve güvenilir kaynaklardan bilgi edinmelidir.

Erken fark etme ve uygun destek, bireyin sosyal iletişim, akademik yaşam, günlük beceriler ve ruh sağlığı açısından daha olumlu ilerlemesine katkı sağlayabilir. Ancak her bireyin gelişim süreci farklıdır; bu nedenle destek planları bireysel ihtiyaçlara göre hazırlanmalıdır.

Sonuç

Asperger sendromu, günümüzde otizm spektrum bozukluğu kapsamında değerlendirilen nörogelişimsel bir farklılık olarak ele alınabilir. Sosyal iletişim güçlükleri, yoğun ilgi alanları, rutinlere bağlılık ve duyusal hassasiyetler sık görülebilecek özellikler arasındadır. Bununla birlikte Asperger profiline sahip bireylerin güçlü hafıza, ayrıntılara dikkat, belirli alanlarda derin bilgi ve sistemli düşünme gibi güçlü yönleri de olabilir.

Bu nedenle yaklaşım, yalnızca güçlükleri azaltmaya değil; bireyin güçlü yönlerini desteklemeye, yaşam kalitesini artırmaya ve sosyal katılımını güçlendirmeye yönelik olmalıdır.

Kaynakça

• Centers for Disease Control and Prevention. Autism Spectrum Disorder.
• National Institute of Mental Health. Autism Spectrum Disorder.
• World Health Organization. Autism.
• National Autistic Society. Asperger syndrome.
• NICE. Autism spectrum disorder in adults: diagnosis and management.

Asperger Sendromu Nedir? yazısı ilk önce Özel Eğitim Defteri üzerinde ortaya çıktı.